Ktoś stworzył deepfake z Twoją twarzą, wygenerował AI-obraz który udaje że jesteś na nim sfotografowany, albo opublikował fałszywy film wideo z Twoim wizerunkiem? To naruszenie prawa do wizerunku i dóbr osobistych niezależnie od tego że obraz jest sztuczny. Polskie prawo chroni Cię przed deepfakami – i masz konkretne narzędzia żeby działać.
Deepfake z moją twarzą bez zgody – jak działać prawnie i usunąć materiał
Czym jest deepfake i dlaczego polskie prawo go obejmuje
Deepfake to materiał wideo, audio lub graficzny stworzony przy użyciu sztucznej inteligencji w sposób który sprawia że osoba wygląda lub brzmi jak ktoś inny, albo który realistycznie odwzorowuje wygląd konkretnej osoby w sytuacji która nigdy nie miała miejsca. Termin obejmuje zarówno filmy wideo z podmienioną twarzą, jak i realistyczne obrazy wygenerowane przez modele AI takie jak Stable Diffusion, Midjourney czy DALL-E przedstawiające konkretną, rozpoznawalną osobę.
Polskie prawo nie posługuje się słowem „deepfake” ale obejmuje to zjawisko przez istniejące przepisy. Art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymaga zgody osoby do rozpowszechniania jej wizerunku. Przepis nie ogranicza się do fotografii ani do nagrań rzeczywistych zdarzeń. Obejmuje każdą formę wizerunku, w tym syntezowaną komputerowo, o ile wizerunek jest na tyle realistyczny że osoba jest na nim rozpoznawalna. Tego rodzaju sprawy często zahaczają o tematykę kopiowania grafiki firmowej, ale na ten temat też sporo już pisaliśmy.
Sztuczny charakter obrazu nie zmienia oceny prawnej. Jeśli na deepfaku jesteś rozpoznawalny i materiał jest rozpowszechniany bez Twojej zgody, naruszenie prawa do wizerunku następuje tak samo jak przy prawdziwym zdjęciu. Dodatkowe naruszone mogą być dobra osobiste z art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego gdy deepfake przedstawia Cię w fałszywym lub kompromitującym kontekście.
Pełny przegląd narzędzi ochrony wizerunku i dóbr osobistych znajdziesz w przewodnikach po naruszeniach dóbr osobistych.
Szczególnie groźna kategoria: deepfaki o charakterze seksualnym
Gdy deepfake ma charakter seksualny, sytuacja prawna jest znacznie poważniejsza i obejmuje odpowiedzialność karną.
Art. 191a § 1 Kodeksu karnego penalizuje utrwalanie wizerunku nagiej osoby lub osoby w trakcie czynności seksualnej oraz rozpowszechnianie takiego wizerunku bez jej zgody. Przepis w swoim literalnym brzmieniu mówi o „wizerunku” bez ograniczenia do nagrań rzeczywistych sytuacji. Dominujące stanowisko w doktrynie i rozwijające się orzecznictwo wskazuje że deepfaki o charakterze seksualnym, które realistycznie przedstawiają konkretną rozpoznawalną osobę w sytuacji seksualnej, mogą wyczerpywać znamiona tego przestępstwa. Zagrożenie karą wynosi od 3 miesięcy do lat 5 pozbawienia wolności.
Przy deepfakach seksualnych należy działać na dwóch torach równolegle: złożyć zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa na policji i jednocześnie wysłać wezwanie do sprawcy żądające natychmiastowego usunięcia materiałów. Nie czekaj na wynik postępowania karnego przed złożeniem wezwania cywilnego, bo oba postępowania są niezależne.
Czasami z kolei deepkfake nie jest wykorzystywny dla upokorzenia, a dla czystego zysku. Niekiedy są one generowane jako nielegalne wizerunki w reklamie i mają na celu skomercjalizowanie Twojej osoby bez wyraźnej zgody. Bądź na to wyczulony – szczegółowo omawiamy ten temat w tym artykule.
Regulacje europejskie i DSA – dodatkowe narzędzia przy deepfakach
Poza przepisami krajowymi masz do dyspozycji narzędzia wynikające z prawa europejskiego które są szczególnie skuteczne przy nakazywaniu platformom usuwania deepfaków. Stosuje się do nich także coraz bardziej popularny TikTok, o czym piszemy tutaj.
Rozporządzenie o usługach cyfrowych (DSA) z 2022 r. zobowiązuje platformy internetowe do posiadania skutecznych mechanizmów zgłaszania nielegalnych treści i ich sprawnego usuwania. Deepfak który narusza prawo do wizerunku osoby jest treścią nielegalną w rozumieniu DSA. Zgłoszenie do platformy z powołaniem się na DSA i wskazaniem konkretnej podstawy prawnej naruszenia jest często skuteczniejsze niż standardowe zgłoszenie naruszenia regulaminu.
Przy dużych platformach takich jak Meta, Google, TikTok, Twitter, grupy na WhatsApp i innych, do których stosuje się DSA jako „bardzo duże platformy internetowe”, istnieje specjalna procedura eskalacji przy niewystarczającej reakcji platformy: możesz złożyć skargę do koordynatora ds. usług cyfrowych lub skorzystać z certyfikowanego organu rozstrzygania sporów pozasądowych.
Jak ustalić kto stworzył deepfake i zebrać dowody
Ustalenie sprawcy i zebranie dowodów przy deepfakach wymaga szczególnej sprawności, bo materiały mogą być szybko usuwane i przesyłane dalej w niezmienionej postaci przez wiele kont.
Zbieraj natychmiast po odkryciu:
- Nagranie ekranu z odtwarzanym deepfakiem, z widocznym URL, nazwą konta które go opublikowało, datą nagrania i pełnym kontekstem publikacji. Nagranie jest kluczowe bo screenshoty przy materiałach wideo nie oddają pełnego charakteru naruszenia.
- Archiwizację przez web.archive.org lub archive.ph z datownikiem jeśli materiał jest dostępny przez przeglądarkę.
- Dane konta które opublikowało materiał: URL profilu, nazwa użytkownika, liczba obserwujących, wszelkie dane kontaktowe.
- Screenshoty komentarzy i reakcji pod materiałem, bo pokazują zasięg społeczny naruszenia i świadomość odbiorców że materiał jest fałszywy lub że jest prawdziwy, co może wpływać na ocenę szkody.
- Dokumentację że jesteś rozpoznawalną osobą na deepfaku: porównanie z Twoimi prawdziwymi zdjęciami, oświadczenia osób które Cię na deepfaku rozpoznały. Paradoskalnie jest to podobne do sytuacji, gdy chcesz wykazać, że pracodawca nadal używa Twojego zdjęciu po zakończeniu współpracy.
- Wszelkie wskazówki co do tożsamości sprawcy: styl publikacji, inne treści na tym koncie, wzmianka w komentarzach, powiązania z innymi kontami.
Dobrym początkiem może być rozeznanie, czy ktoś uporczywie nie stalkuje Twoich kont w mediach społecznościowych. Jak skutecznie dokumentować naruszenia online i zabezpieczać dowody opisuje poradnik jak udokumentować naruszenie.
Zgłoszenie do platformy – jak to robić skutecznie przy deepfakach
Większość dużych platform ma specjalne procedury dla deepfaków i materiałów syntetycznych naruszających prawa do wizerunku. Korzystaj z nich zamiast ze standardowych formularzy zgłoszeniowych bo są obsługiwane priorytetowo.
Facebook i Instagram mają dedykowane formularze do zgłaszania materiałów syntetycznych (deepfake). W formularzu wskazujesz URL materiału, potwierdzasz swoją tożsamość i opisujesz na czym polega naruszenie. Meta deklaruje priorytetowe rozpatrywanie takich zgłoszeń.
TikTok ma procedurę zgłaszania „zmanipulowanych mediów” i „dezinformacji” przez którą możesz zgłosić deepfaki. Przy deepfakach seksualnych TikTok ma oddzielną ścieżkę priorytetową.
YouTube ma procedurę zgłaszania „fałszywych lub oszukańczych treści” oraz naruszenia prywatności przez którą można zgłaszać deepfaki.
Przy każdym zgłoszeniu powołaj się wyraźnie na naruszenie prawa do wizerunku z art. 81 pr. aut. i na RODO jako podstawy usunięcia. Platformy reagują sprawniej gdy zgłoszenie jest oparte na konkretnych przepisach prawa a nie tylko na naruszeniu regulaminu.
Wezwanie do sprawcy i dalsze kroki
Wezwanie do usunięcia wizerunku z zdjęcia lub filmu z internetu przy deepfaku powołuje się na art. 81 pr. aut. jako podstawę ochrony wizerunku i na art. 24 KC jako podstawę ochrony dóbr osobistych. Przy deepfakach o charakterze seksualnym wezwanie wskazuje też na art. 191a § 1 KK jako podstawę odpowiedzialności karnej. Pismo opisuje konkretny materiał z URL i datą, wyraźnie wskazuje że jest to materiał wygenerowany AI/deepfake bez zgody osoby przedstawionej, żąda natychmiastowego usunięcia ze wszystkich kanałów i platform oraz wyznacza termin 3-7 dni.
Przy nieznanym sprawcy złóż zawiadomienie na policji. Organy ścigania mogą żądać od platform ujawnienia danych technicznych konta które opublikowało materiał, w tym adresu IP. Przy deepfakach seksualnych jest to działanie priorytetowe i policja traktuje takie sprawy poważnie.
Jak prawidłowo wysłać wezwanie wyjaśnia poradnik jak wysłać wezwanie do zaprzestania. Więcej o ochronie wizerunku w innych kontekstach online przeczytasz w artykułach o usunięciu filmu z wizerunkiem z internetu i o podszywaniu się pod inną osobę przez fałszywe konto, gdzie mechanizm prawny jest pokrewny.
Wezwanie do usunięcia wizerunku z zdjęcia lub filmu z internetu
Najczęstsze pytania o deepfake i AI-wizerunek bez zgody
Nie. Ochrona prawa do wizerunku z art. 81 pr. aut. dotyczy sytuacji gdy jesteś rozpoznawalny na materiale, a nie tylko gdy materiał jest fotografią rzeczywistego zdarzenia. Deepfak który jest na tyle realistyczny że osoby które Cię znają rozpoznają Cię na nim narusza prawo do wizerunku tak samo jak prawdziwe zdjęcie. Fikcyjny charakter materiału nie jest tarczą przed odpowiedzialnością, a w niektórych przypadkach, na przykład gdy deepfak sugeruje że popełniłeś coś czego nie zrobiłeś, może wzmacniać roszczenia o naruszenie dóbr osobistych.
Nie. Narzędzia AI są neutralne technologicznie i nie ponoszą odpowiedzialności prawnej. Odpowiedzialność ponosi osoba fizyczna lub prawna która zdecydowała się użyć narzędzia AI do stworzenia i opublikowania deepfaka bez zgody osoby przedstawionej. Jeśli narzędzie AI było udostępniane przez firmę która aktywnie umożliwiała tworzenie deepfaków konkretnych osób bez ich zgody, możliwa jest odpowiedzialność tej firmy, ale to odrębna i skomplikowana kwestia. Twoje wezwanie i zawiadomienie kierujesz zawsze do człowieka który deepfak stworzył i opublikował.
Skup działania na pierwotnym sprawcy który stworzył materiał. Wezwanie kierujesz do niego. Do pozostałych stron na których materiał się pojawia zgłoś naruszenia bezpośrednio do platform i hostingodawców przez procedury notice-and-takedown. Złóż też wniosek do Google o usunięcie materiałów z wyników wyszukiwania przez dedykowany formularz dla naruszeń prawa do wizerunku. Przy szerokim zasięgu naruszenia warto skorzystać ze wsparcia adwokata który może skoordynować działania wobec wielu podmiotów jednocześnie przez konsultację prawną.
Tak. Szkoda majątkowa wynikająca z deepfaka, na przykład utrata klientów lub kontraktów po opublikowaniu materiału który fałszywie przedstawia Cię w kompromitującym kontekście zawodowym, jest podstawą roszczenia odszkodowawczego. Krzywda niemajątkowa, czyli stres, poczucie naruszenia godności i prywatności, jest podstawą zadośćuczynienia bez konieczności wykazywania szkody finansowej. Zasięg materiału i jego wpływ na Twoje życie zawodowe i prywatne bezpośrednio wpływają na wysokość możliwego zadośćuczynienia.
Większość platform ma regulaminy które zakazują deepfaków naruszających prawa do wizerunku, ale interpretacja bywa wąska. Jeśli platforma odmówiła usunięcia, złóż odwołanie powołując się wyraźnie na konkretne przepisy prawa, art. 81 pr. aut. i art. 24 KC, a nie tylko na naruszenie regulaminu. Przy platformach objętych DSA złóż skargę do koordynatora ds. usług cyfrowych. Niezależnie od działań wobec platformy możesz uzyskać nakaz sądowy nakazujący usunięcie materiału, który jest wiążący dla platformy nawet przy jej wcześniejszej odmowie.
Działaj natychmiast po odkryciu. Roszczenia cywilne z tytułu naruszenia prawa do wizerunku i dóbr osobistych przedawniają się po 3 latach od dnia gdy dowiedziałeś się o naruszeniu i sprawcy. Przy deepfakach seksualnych objętych art. 191a KK termin przedawnienia karalności wynosi 10 lat od popełnienia czynu. Jednak dowody mogą zniknąć bardzo szybko, sprawca może usunąć konto i materiały, a bez dokumentacji naruszenie jest trudne do udowodnienia. Dokumentuj i działaj w ciągu pierwszych godzin po odkryciu, nie dni.
