Nieautoryzowane użycie zdjęcia: co zrobić i od czego zacząć

Kiedy zdjęcie podlega ochronie prawa autorskiego

Art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymienia utwory fotograficzne jako jeden z rodzajów utworów. Nie oznacza to jednak, że każde naciśnięcie spustu migawki automatycznie tworzy chronione dzieło. Fotografia musi stanowić przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze.

Twórczy charakter może wynikać z wyboru kadru, perspektywy, światła, momentu wykonania, ustawienia fotografowanego obiektu, kompozycji, parametrów aparatu i późniejszej obróbki. Zwykły automatyczny zapis pozbawiony swobodnych wyborów twórczych może nie spełniać tych przesłanek. Dotyczy to na przykład części zdjęć wykonywanych wyłącznie dokumentacyjnie przez automatyczne urządzenia.

Zdjęcie produktowe również może być utworem. Białe tło samo w sobie nie odbiera ochrony, jeżeli fotograf świadomie dobrał oświetlenie, pozycję produktu, odbicia, ostrość i sposób prezentacji. Z drugiej strony sam fakt, że wykonanie fotografii wymagało czasu lub sprzętu, nie przesądza jeszcze o indywidualnym charakterze efektu.

Ochrona powstaje z chwilą ustalenia fotografii. Nie trzeba jej rejestrować, zgłaszać do urzędu ani oznaczać symbolem ©. Brak znaku wodnego lub podpisu także nie pozwala innym na swobodne kopiowanie materiału.

Co dokładnie chronią prawa autorskie fotografa

Art. 17 prawa autorskiego przyznaje uprawnionemu wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim i otrzymywania wynagrodzenia. Skopiowanie zdjęcia na serwer, umieszczenie go na stronie, wykorzystanie w poście, reklamie, katalogu, ulotce albo ofercie sprzedażowej może naruszać autorskie prawa majątkowe, jeżeli nie istnieje licencja, zgoda ani podstawa dozwolonego użytku.

Fotograf zachowuje również autorskie prawa osobiste, w tym prawo do autorstwa, oznaczenia zdjęcia nazwiskiem lub pseudonimem oraz ochrony integralności utworu. Usunięcie podpisu, przypisanie fotografii innej osobie albo jej zniekształcenie może prowadzić do dodatkowych roszczeń z art. 78 prawa autorskiego.

Samo wykadrowanie zdjęcia, zmiana kolorów, odwrócenie obrazu, dodanie filtra lub logo nie tworzą automatycznie nowego, niezależnego utworu. Przeróbka może nadal korzystać z twórczych elementów fotografii pierwotnej i wymagać zgody uprawnionego.

Publiczne zdjęcie nie staje się darmowe

Umieszczenie fotografii na publicznej stronie, Facebooku, Instagramie albo w portfolio nie oznacza zgody na jej pobieranie i używanie poza funkcjami danej platformy. Regulamin serwisu może udzielać określonych uprawnień operatorowi platformy, ale nie daje każdemu użytkownikowi nieograniczonej licencji do reklamowego lub handlowego wykorzystania pliku.

Podanie autora i linku do źródła również nie zastępuje zgody. Prawo cytatu może pozwalać na wykorzystanie utworu fotograficznego w samodzielnej publikacji, jeżeli służy ono na przykład wyjaśnieniu, analizie krytycznej, nauczaniu albo prawom gatunku twórczości. Zdjęcie użyte wyłącznie jako dekoracja artykułu lub reklamy zwykle nie realizuje takiego celu.

Prawo do zdjęcia a prawo do wizerunku

Prawo autorskie do fotografii i prawo do wizerunku należą często do dwóch różnych osób. Fotograf może posiadać prawa do zdjęcia, a osoba przedstawiona na fotografii decyduje o rozpowszechnianiu swojego rozpoznawalnego wizerunku. Model nie staje się właścicielem praw autorskich tylko dlatego, że znajduje się w kadrze. Fotograf nie otrzymuje natomiast nieograniczonego prawa do publikacji twarzy modela wyłącznie dlatego, że nacisnął spust migawki.

Art. 81 prawa autorskiego wymaga co do zasady zezwolenia osoby przedstawionej na zdjęciu. Ustawa przewiduje wyjątki, między innymi dla osoby powszechnie znanej sfotografowanej w związku z pełnieniem funkcji publicznych oraz osoby stanowiącej jedynie szczegół większej całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz lub publiczna impreza.

Jeżeli jesteś autorem zdjęcia i jednocześnie osobą na nim przedstawioną, możesz oprzeć pismo na obu podstawach. Gdy jesteś wyłącznie osobą ze zdjęcia, wybierz wezwanie dotyczące prawa do wizerunku. Szczegółowy plan znajduje się w artykule o wykorzystaniu wizerunku bez zgody.

Taką analizę trzeba przeprowadzić także wtedy, gdy były pracodawca nadal używa zdjęcia po zakończeniu współpracy. Wygaśnięcie stosunku pracy nie zawsze automatycznie kończy każdą zgodę lub licencję. Decydują treść dokumentów, cel wykonania materiału, zakres wcześniejszego zezwolenia i obecny sposób publikacji.

Najpierw ustal, komu przysługują prawa majątkowe

Autorem fotografii jest człowiek, który dokonał twórczych wyborów prowadzących do jej powstania. Nie zawsze jest to właściciel aparatu, osoba naciskająca przycisk na polecenie fotografa ani firma, która zapłaciła za sesję.

Jeżeli zdjęcie powstało w ramach obowiązków pracowniczych, pracodawca może nabyć autorskie prawa majątkowe po przyjęciu utworu, w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Przy fotografie zatrudnionym na umowę cywilnoprawną sama zapłata faktury nie przenosi praw. Sprawdź umowę, pola eksploatacji, zakres licencji, terytorium i okres korzystania.

Jeżeli korzystasz ze zdjęcia stockowego, przeczytaj warunki licencji. Licencja może pozwalać na użycie na stronie, ale wykluczać odsprzedaż, druk na produktach, użycie logo albo publikację w określonych branżach. Naruszenie warunków licencji również może prowadzić do roszczeń, mimo że zdjęcie zostało wcześniej legalnie pobrane.

Przed wysłaniem wezwania upewnij się, że to Ty możesz dochodzić roszczeń majątkowych. Autor zawsze zachowuje prawa osobiste, ale prawo do żądania zapłaty za bezprawne korzystanie może należeć do pracodawcy, spadkobiercy, nabywcy praw albo licencjobiorcy wyłącznego.

Jak zabezpieczyć dowody wykorzystania zdjęcia

Zapisz naruszenie przed wysłaniem pierwszej wiadomości. Po otrzymaniu wezwania adresat może podmienić fotografię, usunąć reklamę albo zmienić całą podstronę. Trudniej wtedy wykazać czas, zasięg i komercyjny charakter korzystania.

• Zrób pełne zrzuty ekranu z widocznym adresem URL, nazwą strony, datą, treścią posta, opisem produktu i danymi podmiotu publikującego. Zapisz także wersję mobilną, jeżeli materiał wygląda tam inaczej.
• Nagraj ekran podczas otwierania strony i przewijania materiału. Reklamy, stories i publikacje sponsorowane mogą zniknąć po zakończeniu kampanii.
• Zapisz każde miejsce użycia osobno. To samo zdjęcie może występować na stronie głównej, karcie produktu, blogu, profilu społecznościowym, marketplace i w płatnej reklamie.
• Zabezpiecz oryginalny plik, RAW, serię zdjęć z sesji, pliki robocze, historię obróbki, umowy i korespondencję z klientem. Dane EXIF są pomocne, ale nie stanowią samodzielnego i niepodważalnego dowodu, ponieważ można je zmienić albo usunąć.
• Zachowaj wcześniejsze publikacje, katalogi, faktury, umowy licencyjne i wiadomości przekazujące zdjęcie określonej osobie. Pozwalają ustalić autorstwo, pierwszeństwo i zakres udzielonego zezwolenia.
• Przy reklamie zapisz nazwę reklamodawcy, treść reklamy, okres emisji, stronę docelową, liczbę reakcji i dane z biblioteki reklam, jeżeli są dostępne.
• Ustal pełne dane naruszyciela. Sprawdź regulamin strony, politykę prywatności, CEIDG, KRS, dane sprzedawcy na marketplace oraz adres do doręczeń.

Przy szerokiej kampanii lub wysokiej wartości roszczenia warto rozważyć protokół notarialny z oględzin strony. Zwykłe zrzuty nadal mają znaczenie, ale protokół ogranicza spór o to, czy materiał rzeczywiście znajdował się pod wskazanym adresem. Ogólne zasady opisujemy w poradniku jak udokumentować naruszenie.

Jeżeli konkurent przejął razem ze zdjęciami także teksty i układ oferty, zobacz artykuł o sytuacji, gdy konkurencja kopiuje opisy lub oferty. Każdy rodzaj materiału trzeba wskazać oddzielnie.

Co wpisać do wezwania

Pismo powinno identyfikować oryginalną fotografię, każde miejsce bezprawnego użycia oraz podstawę Twoich praw. Wskaż, czy jesteś fotografem, nabywcą autorskich praw majątkowych, pracodawcą, spadkobiercą albo licencjobiorcą wyłącznym. Dołącz reprezentatywne zrzuty, ale zachowaj pełny materiał dowodowy u siebie.

Zażądaj usunięcia zdjęcia ze wskazanych stron, reklam i profili, zaprzestania dalszego korzystania, usunięcia kopii pozostających pod kontrolą adresata oraz potwierdzenia wykonania tych czynności. Jeżeli naruszono autorstwo, możesz zażądać odpowiedniego oświadczenia lub poprawnego oznaczenia twórcy. Samo dopisanie podpisu nie legalizuje jednak wcześniejszego ani dalszego użycia bez licencji.

Roszczenie finansowe opisz osobno. Wskaż wybrany sposób jego obliczenia, zakres wykorzystania, czas publikacji, kanały, terytorium i charakter komercyjny. Przypadkowa okrągła kwota bez uzasadnienia osłabia negocjacje i utrudnia późniejsze wykazanie podstaw żądania.

Termin dostosuj do sytuacji. Aktywną reklamę można wyłączyć szybko, natomiast przedstawienie danych o okresie emisji i propozycji finansowego rozliczenia może wymagać kilku dodatkowych dni. Rozdziel termin usunięcia materiału od terminu odpowiedzi na żądanie zapłaty.

Zgłoszenie do platformy, hostingu i Google

Jeżeli fotografia znajduje się na marketplace, portalu społecznościowym lub platformie blogowej, zgłoś materiał przez formularz dotyczący praw autorskich. Podaj adres oryginału, adres kopii, opisz swoje prawa i wskaż dokładnie, które zdjęcie zostało przejęte. Zachowaj numer zgłoszenia i odpowiedź serwisu.

Art. 16 Aktu o usługach cyfrowych, czyli DSA, zobowiązuje dostawców hostingu do udostępnienia mechanizmu zgłaszania treści uznawanych za nielegalne. Zgłoszenie musi być wystarczająco precyzyjne, aby usługodawca mógł odnaleźć materiał i ocenić zarzut. Platforma nie rozstrzyga ostatecznie sporu jak sąd, ale może zablokować dostęp do zdjęcia zgodnie z przepisami i własnym regulaminem.

Google udostępnia formularz prawny dotyczący naruszeń praw autorskich. Po uwzględnieniu zgłoszenia wskazany wynik lub obraz może zostać ograniczony w usługach Google. Nie usuwa to jednak fotografii z serwera źródłowego. Nadal trzeba działać wobec publikującego, platformy albo hostingu.

Nie wysyłaj zgłoszenia, jeżeli nie jesteś uprawniony do fotografii albo korzystanie może mieścić się w licencji lub dozwolonym użytku. Bezpodstawne zgłoszenie może narazić Cię na odpowiedzialność wobec podmiotu, którego materiał został niesłusznie usunięty.

Jakich roszczeń możesz dochodzić

Art. 79 prawa autorskiego pozwala dochodzić zaniechania naruszenia, usunięcia jego skutków, wydania uzyskanych korzyści i naprawienia szkody. Szkodę można rozliczyć na zasadach ogólnych albo przez żądanie dwukrotności stosownego wynagrodzenia, które byłoby należne za legalne korzystanie z fotografii. Trzykrotność stosownego wynagrodzenia została uznana za niezgodną z Konstytucją i nie powinna pojawiać się w wezwaniu.

Dwukrotność stosownego wynagrodzenia nie jest tym samym co dwukrotność dowolnie wskazanej ceny. Najpierw trzeba ustalić rynkową wartość licencji odpowiadającej rzeczywistemu wykorzystaniu. Znaczenie mają rodzaj fotografii, pole eksploatacji, okres, terytorium, zasięg, nakład, rozmiar publikacji, wyłączność i komercyjny charakter kampanii.

Jeżeli zawodowo licencjonujesz fotografie, pomocne będą wcześniejsze umowy, cenniki i faktury. Jeżeli dotychczas nie sprzedawałeś zdjęć, nadal możesz dochodzić roszczeń, ale musisz wykazać, jakie wynagrodzenie byłoby stosowne. Można sięgać do stawek porównywalnych fotografów, zakresu konkretnego użycia i opinii biegłego.

Na zasadach ogólnych można dochodzić rzeczywistej straty i utraconych korzyści. Jeżeli udowodniona szkoda przewyższa wartość wynikającą z licencji, ta ścieżka może prowadzić do wyższego świadczenia. Nie oznacza to automatycznego zwiększenia kwoty tylko dlatego, że naruszenie było umyślne albo naruszający osiągnął zysk. Korzyści sprawcy mogą być dochodzone jako odrębne roszczenie.

Przy naruszeniu autorskich praw osobistych art. 78 prawa autorskiego pozwala żądać zaniechania, usunięcia skutków i odpowiedniego publicznego oświadczenia. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy zadośćuczynienie albo zasądzić wpłatę na cel społeczny.

Kiedy sprawa może mieć charakter karny

Art. 116 prawa autorskiego dotyczy rozpowszechniania cudzego utworu bez uprawnienia albo wbrew warunkom licencji. Podstawowy typ jest zagrożony grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do 2 lat. Jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, kara może wynieść do 3 lat. Uczynienie z naruszeń stałego źródła dochodu albo organizowanie takiej działalności jest zagrożone karą od 6 miesięcy do 5 lat.

Przypisanie sobie autorstwa fotografii lub rozpowszechnianie jej bez podania twórcy może również wypełniać znamiona czynów z art. 115. Droga karna nie zastępuje roszczeń cywilnych i nie powinna służyć jako automatyczna groźba w każdym sporze o licencję.

Podobny schemat cywilnej ochrony dotyczy muzyki wykorzystanej bez zgody na YouTube lub TikToku. Inny jest przedmiot ochrony i materiał dowodowy, ale również tam trzeba najpierw ustalić prawa oraz zakres bezprawnego korzystania.

Co daje wezwanie przedsądowe

Bądźmy szczerzy: żadne pismo nie daje gwarancji, że fotografia zniknie, a adresat od razu zapłaci. Dobrze przygotowane wezwanie pokazuje jednak, że znasz zakres swoich praw, zabezpieczyłeś użycie zdjęcia i potrafisz uzasadnić roszczenie. Wyznacza też moment, od którego naruszający nie może przekonująco twierdzić, że nie znał zarzutów.

Adresat może usunąć fotografię, zaproponować licencję obejmującą dotychczasowe i przyszłe użycie, zakwestionować autorstwo albo odmówić zapłaty. Każdą odpowiedź oceniaj w odniesieniu do dokumentów. Jeżeli strony dochodzą do porozumienia, zapisz w ugodzie zakres licencji, kwotę, termin płatności, sposób oznaczenia autora i konsekwencje ponownego naruszenia.

Usunięcie zdjęcia po otrzymaniu pisma kończy bieżące korzystanie, ale nie rozlicza automatycznie wcześniejszego okresu. Brak odpowiedzi nie jest natomiast przyznaniem racji. Zachowaj dowód doręczenia i po upływie terminu ponownie sprawdź wszystkie miejsca publikacji.

Jeżeli pismo nie przynosi efektu, zdecyduj, czy priorytetem jest szybkie usunięcie, uzyskanie wynagrodzenia, ustalenie skali kampanii czy wiążący zakaz dalszego używania. Możliwe są zgłoszenia do platform, negocjacje, pozew przed sądem własności intelektualnej oraz instrumenty zabezpieczenia dowodów i roszczeń. Porównanie wezwania z ugodą znajdziesz w artykule wezwanie do zaprzestania a ugoda.

Gotowy wzór pozwala wskazać fotografię, miejsca jej użycia, podstawę uprawnienia, żądanie usunięcia oraz sposób finansowego rozliczenia bez tworzenia pisma od początku.