Nieautoryzowane użycie zdjęcia, jak usunąć fotografię i dochodzić zapłaty

Czy każde zdjęcie jest chronione prawem autorskim

Art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymienia utwory fotograficzne jako jeden z rodzajów utworów. Nie oznacza to jednak, że każdy plik zapisany przez aparat albo telefon automatycznie korzysta z pełnej ochrony. Fotografia musi być przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze. Ocenia się nie cenę sprzętu, popularność autora ani estetyczną jakość zdjęcia, lecz to, czy w efekcie widoczne są swobodne i indywidualne decyzje człowieka. Mogą one dotyczyć kadru, perspektywy, światła, momentu wykonania, głębi ostrości, ustawienia fotografowanego obiektu, kompozycji albo późniejszej obróbki. Nie trzeba przy tym tworzyć fotografii artystycznej przeznaczonej do galerii. Także zdjęcie reklamowe, reportażowe, wnętrzarskie lub produktowe może być utworem, jeżeli jego ostateczny kształt nie jest wyłącznie mechanicznym zapisem rzeczywistości.

Wątpliwości częściej pojawiają się przy materiałach wykonywanych całkowicie automatycznie lub wyłącznie technicznie. Zdjęcie z fotoradaru, automatycznej kamery przemysłowej albo urządzenia dokumentującego określony proces może nie zawierać wystarczającego elementu twórczego. Podobnie należy ostrożnie oceniać bardzo proste fotografie, których wygląd został niemal całkowicie narzucony przez funkcję i warunki wykonania.

Zdjęcie produktowe wykonane na białym tle nie jest z góry pozbawione ochrony. Fotograf może twórczo ustawić produkt, dobrać światło, kąt, cień, refleksy, ostrość i proporcje kadru. Sam nakład pracy ani wysoki koszt sesji nie wystarczają jednak do uznania fotografii za utwór. W razie sporu warto więc umieć opisać konkretne decyzje twórcze, zamiast ograniczać się do stwierdzenia, że wykonanie materiału było trudne.

Jeżeli konkurent skopiował całą serię fotografii produktowych wraz z ofertą sklepu, przeczytaj także szczegółowy poradnik o zdjęciach produktowych przejętych przez konkurencję.

Co dokładnie chronią prawa fotografa

Art. 17 prawa autorskiego przyznaje uprawnionemu wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz otrzymywania wynagrodzenia. W praktyce oznacza to, że samo znalezienie pliku w internecie nie daje prawa do zapisania go na własnym serwerze i wykorzystania w działalności. Naruszeniem może być umieszczenie fotografii na stronie, karcie produktu, blogu, profilu społecznościowym, ulotce, opakowaniu, katalogu lub w reklamie. Osobno ocenia się każde pole i sposób wykorzystania. Podmiot mógł mieć zgodę na jednorazową publikację na stronie, ale nie na płatną kampanię, druk, modyfikację albo przekazanie pliku partnerom handlowym. Mógł również legalnie otrzymać zdjęcie, lecz korzystać z niego po wygaśnięciu licencji. Dlatego spór nie zawsze dotyczy całkowitego braku zgody. Czasami jego istotą jest przekroczenie warunków wcześniej udzielonego uprawnienia.

Twórcy przysługują również autorskie prawa osobiste. Obejmują one między innymi prawo do autorstwa, decydowania o sposobie oznaczenia utworu oraz ochrony jego integralności i rzetelnego wykorzystania. Usunięcie podpisu, przypisanie zdjęcia innej osobie, ingerujący montaż albo wykorzystanie fotografii w ośmieszającym lub wprowadzającym w błąd kontekście mogą więc prowadzić do roszczeń niezależnych od samego braku licencji.

Publiczne zdjęcie nie staje się bezpłatnym materiałem do reklamy

Umieszczenie fotografii na publicznym profilu, stronie internetowej, w portfolio albo wizytówce firmy oznacza, że odbiorcy mogą ją zobaczyć w danym miejscu i w ramach funkcji konkretnej usługi. Nie jest to równoznaczne z udzieleniem każdemu użytkownikowi licencji na pobranie pliku, skopiowanie go na własny serwer, wykorzystanie w ofercie handlowej lub włączenie do reklamy. Regulamin platformy może przyznawać określone prawa operatorowi serwisu, ale zakres takiego upoważnienia nie powinien być automatycznie rozszerzany na wszystkich użytkowników. Nie zmienia tego brak znaku wodnego, informacji „copyright” ani technicznego zabezpieczenia przed pobraniem. Ochrona prawa autorskiego powstaje bez rejestracji i bez obowiązku umieszczania ostrzeżenia. Również możliwość pobrania pliku prawym przyciskiem myszy nie oznacza zgody prawnej. Dostępność techniczna i dopuszczalność wykorzystania to dwa odrębne zagadnienia.

Podanie nazwiska fotografa i linku nie zastępuje licencji

Oznaczenie twórcy jest potrzebne w wielu przypadkach legalnego korzystania, ale samo wskazanie źródła nie wystarcza. Prawo cytatu może pozwalać na wykorzystanie rozpowszechnionego utworu fotograficznego, również w całości, jeżeli zdjęcie zostaje włączone do samoistnej publikacji, a jego użycie jest uzasadnione takim celem jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna, nauczanie lub prawa gatunku twórczości.

Zdjęcie użyte wyłącznie jako dekoracja nie realizuje celu cytatu tylko dlatego, że obok niego znajduje się tekst. Trzeba wykazać rzeczywisty związek pomiędzy fotografią a samodzielnym wywodem autora nowej publikacji.

Prawo do fotografii a prawo do wizerunku to dwa różne prawa

Fotograf i osoba przedstawiona na zdjęciu mogą posiadać całkowicie odrębne uprawnienia. Fotograf jest twórcą utworu fotograficznego, jeżeli podjął indywidualne decyzje prowadzące do jego powstania. Model, klient albo przypadkowa osoba widoczna w kadrze nie stają się przez sam fakt pozowania właścicielami autorskich praw majątkowych. Jednocześnie fotograf nie otrzymuje nieograniczonego prawa do rozpowszechniania rozpoznawalnej twarzy wyłącznie dlatego, że wykonał zdjęcie. Co do zasady art. 81 prawa autorskiego wymaga zezwolenia osoby przedstawionej, z zastrzeżeniem ustawowych wyjątków. Może więc dojść do sytuacji, w której firma ma zgodę fotografa na użycie pliku, lecz nie ma prawa rozpowszechniać wizerunku modela. Możliwa jest też sytuacja odwrotna: osoba ze zdjęcia zgodziła się na publikację swojej twarzy, ale publikujący nie nabył licencji od fotografa. Prawidłowe wezwanie powinno opierać się na prawie rzeczywiście przysługującym jego nadawcy.

Jeżeli problem polega na publikacji Twojej twarzy, a nie na przejęciu fotografii, skorzystaj z poradnika o wykorzystaniu wizerunku bez zgody. Dla żądania usunięcia zdjęcia lub filmu dostępny jest także odrębny wzór wezwania dotyczącego wizerunku.

Kto może dochodzić roszczeń za bezprawne wykorzystanie zdjęcia

Autorem fotografii jest osoba fizyczna, której twórcze decyzje ukształtowały zdjęcie. Nie zawsze będzie to właściciel aparatu, zleceniodawca sesji albo osoba, która technicznie nacisnęła przycisk na dokładne polecenie innego twórcy. Autor zachowuje autorskie prawa osobiste, ponieważ nie można ich sprzedać ani się ich zrzec. Autorskie prawa majątkowe mogą natomiast zostać przeniesione na inną osobę, przejść na pracodawcę, wejść do spadku albo zostać objęte licencją wyłączną. To właśnie podmiot posiadający prawa majątkowe jest zwykle uprawniony do żądania wynagrodzenia za bezprawne korzystanie. Nie wolno więc zakładać, że osoba mająca oryginalny plik automatycznie posiada wszystkie prawa. W sporze trzeba prześledzić historię powstania fotografii i kolejnych umów. Brak takiej analizy może prowadzić do wysłania stanowczego wezwania przez podmiot, który nie jest uprawniony do części wskazanych roszczeń.

Fotografia wykonana przez pracownika

Jeżeli zdjęcie powstało w wyniku wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy, pracodawca może nabyć autorskie prawa majątkowe z chwilą przyjęcia utworu, w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Sam fakt zatrudnienia fotografa nie wystarcza, jeżeli wykonanie konkretnego materiału nie miało związku z jego obowiązkami.

Fotografia zamówiona u freelancera lub agencji

Opłacenie sesji, odebranie plików i faktury nie oznacza automatycznego przeniesienia autorskich praw majątkowych. Umowa o przeniesienie praw wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności i powinna wskazywać pola eksploatacji. Jeżeli dokument nie zawiera wyraźnego postanowienia o przeniesieniu praw, współpraca może być oceniana jako udzielenie licencji.

Licencjobiorca wyłączny

Uprawniony z licencji wyłącznej może co do zasady dochodzić roszczeń dotyczących naruszenia praw majątkowych w zakresie objętym umową, chyba że strony postanowiły inaczej. Sama licencja niewyłączna nie daje automatycznie takiego samego uprawnienia.

Zdjęcie stockowe

Osoba, która pobrała zdjęcie z banku fotografii, zazwyczaj nie nabywa pełnych praw autorskich. Otrzymuje licencję określającą dozwolone sposoby wykorzystania. Może ona dopuszczać publikację na stronie, a wyłączać użycie na produktach, w znakach, szablonach przeznaczonych do odsprzedaży albo w określonych kontekstach. Przed skierowaniem roszczeń trzeba ustalić, czy licencja rzeczywiście pozwala Ci występować przeciwko osobom trzecim.

Sprawdź, czy naruszający nie otrzymał wcześniej ograniczonej licencji

Nie każda sporna publikacja rozpoczęła się od całkowicie bezprawnego pobrania pliku. Często fotografia została wcześniej przekazana klientowi, pracodawcy, wydawcy albo partnerowi biznesowemu. Problem pojawia się dopiero później, gdy zdjęcie zostaje wykorzystane w nowym kanale, po upływie terminu, przez inny podmiot albo w celu nieobjętym ustaleniami.

Przeczytaj umowę oraz korespondencję i odpowiedz na następujące pytania:

• na jakich polach eksploatacji wolno było korzystać ze zdjęcia,
• czy licencja była wyłączna czy niewyłączna,
• jaki był czas i obszar jej obowiązywania,
• czy obejmowała internet, druk, reklamy płatne i media społecznościowe,
• czy wolno było modyfikować fotografię,
• czy dopuszczono przekazywanie pliku innym podmiotom,
• czy zgoda obejmowała kolejne kampanie i produkty,
• czy korzystający miał obowiązek oznaczać autora,
• czy umowa wygasła albo została wypowiedziana.

Jak zabezpieczyć dowody wykorzystania fotografii

Dokumentacja powinna pokazywać trzy elementy: sporne wykorzystanie, Twoje prawa oraz skalę naruszenia. Jeden przycięty screenshot może wystarczyć do rozpoczęcia rozmowy, ale przy poważniejszym sporze szybko okaże się niewystarczający. Adresat może zakwestionować adres strony, datę, kontekst, zasięg albo to, czy fotografia rzeczywiście była częścią jego reklamy. Dlatego warto utworzyć uporządkowaną teczkę, a nie zbierać przypadkowe zdjęcia ekranu. Zabezpiecz wersję komputerową i mobilną, jeżeli różnią się układem. Zapisz również elementy otaczające fotografię, ponieważ pokazują handlowy cel i sposób przedstawienia materiału. Przy reklamie ważny jest nie tylko sam obraz, ale również nazwa reklamodawcy, tekst kampanii, przycisk, strona docelowa i okres emisji. Równocześnie zabezpiecz pliki źródłowe oraz dokumenty potwierdzające powstanie i nabycie praw.

Czy dane EXIF wystarczą do udowodnienia autorstwa

Dane EXIF mogą wskazywać aparat, datę wykonania, parametry i czasami autora wpisanego w ustawieniach urządzenia. Są użyteczne, ale nie powinny być jedynym dowodem. Metadane można usunąć, zmienić albo utracić przy publikacji. Znacznie silniejszy jest spójny zestaw obejmujący plik RAW, serię sąsiednich ujęć, historię obróbki, korespondencję z sesji i wcześniejsze publikacje.

Wyszukiwanie obrazem pomaga znaleźć kopie, ale nie dowodzi wszystkiego

Wyszukiwanie odwrotne może ujawnić kolejne strony i wcześniejsze wersje materiału. Wynik takiego narzędzia nie przesądza jednak autorstwa ani legalności korzystania. Każde znalezione użycie zapisz osobno i ustal, kto za nie odpowiada.

Kiedy rozważyć protokół notarialny

Protokół z oględzin może być przydatny przy dużej kampanii, wysokim roszczeniu, stronie często zmieniającej zawartość albo przewidywanym sporze o autentyczność zrzutów. Nie jest obowiązkowy przed każdym wezwaniem. Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz w poradniku jak udokumentować naruszenie.

Jak obliczyć żądanie pieniężne za wykorzystanie zdjęcia bez zgody

Art. 79 prawa autorskiego pozwala uprawnionemu żądać zaniechania naruszania, usunięcia jego skutków, naprawienia szkody oraz wydania uzyskanych korzyści. Szkody można dochodzić na zasadach ogólnych albo przez żądanie zapłaty sumy odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia, które byłoby należne za zgodę na dany sposób korzystania.

Dwukrotność nie oznacza dwukrotności dowolnej kwoty wpisanej przez fotografa. Najpierw trzeba ustalić wynagrodzenie odpowiadające hipotetycznej, legalnej licencji. Nie istnieje jeden ustawowy cennik, według którego każda fotografia wykorzystana w internecie ma taką samą wartość.

Jeżeli zawodowo udzielasz licencji na fotografie, wcześniejsze umowy i faktury mogą stanowić dobry punkt odniesienia. Gdy zdjęcie nigdy wcześniej nie było licencjonowane, trzeba odwołać się do charakteru materiału, zakresu wykorzystania i stawek stosowanych przy porównywalnych licencjach. Przy sporze sądowym ocena może wymagać opinii biegłego.

Szkoda na zasadach ogólnych

Możesz dochodzić rzeczywistej straty oraz korzyści, które zostały utracone wskutek naruszenia. Wymaga to jednak wykazania wysokości szkody i związku przyczynowego. Sama informacja, że firma zarabiała na reklamowanym produkcie, nie oznacza jeszcze, że cały jej zysk stanowi Twoją szkodę.

Wydanie uzyskanych korzyści

Jest to odrębne roszczenie dotyczące korzyści uzyskanych dzięki naruszeniu. Nie należy automatycznie sumować wszystkich możliwych kwot bez wyjaśnienia ich funkcji i podstaw.

Naruszenie autorstwa

Jeżeli usunięto nazwisko autora, przypisano zdjęcie innej osobie albo zniekształcono fotografię, twórca może dochodzić ochrony z art. 78 prawa autorskiego. Roszczenie może obejmować odpowiednie oświadczenie, a przy zawinionym naruszeniu także zadośćuczynienie albo wpłatę na cel społeczny.

Co powinno zawierać wezwanie do zaprzestania używania fotografii

Wezwanie powinno umożliwiać adresatowi dokładne rozpoznanie zdjęcia, miejsc jego użycia i zgłaszanych praw. Ogólne zdanie „ukradli Państwo moje zdjęcie” może wyrażać sedno konfliktu, ale nie zastępuje rzeczowego opisu naruszenia.

W piśmie wskaż:

1. dane uprawnionego oraz prawidłowe dane adresata,
2. oryginalną fotografię i materiał pozwalający ją zidentyfikować,
3. każdy znany adres oraz kanał jej wykorzystania,
4. informację, w jakim charakterze występujesz,
5. podstawę nabycia praw majątkowych, jeżeli nie jesteś pierwotnym twórcą,
6. brak licencji albo sposób przekroczenia jej zakresu,
7. żądanie natychmiastowego zaprzestania dalszego używania,
8. żądanie usunięcia fotografii z miejsc kontrolowanych przez adresata,
9. żądanie zatrzymania kampanii reklamowych,
10. zakaz ponownej publikacji i przekazywania pliku kolejnym podmiotom,
11. roszczenie dotyczące oznaczenia autorstwa lub oświadczenia,
12. podstawę i sposób obliczenia żądania finansowego,
13. termin wykonania poszczególnych czynności,
14. żądanie pisemnego potwierdzenia wykonania.

Nie stosuj jednego terminu do wszystkich żądań

Aktywną reklamę albo zdjęcie na stronie można zwykle wyłączyć szybko. Ustalenie czasu emisji, liczby kanałów, nakładu drukowanych materiałów i propozycji finansowego rozliczenia może wymagać kilku dodatkowych dni. Rozdzielenie terminów sprawia, że pismo jest bardziej realistyczne, nie pozwalając jednocześnie na dalszą publikację.

Zgłoszenie do platformy, hostingu i Google nie zastępuje wezwania

Jeżeli zdjęcie znajduje się na marketplace, portalu społecznościowym albo platformie blogowej, możesz skorzystać z formularza dotyczącego praw autorskich. Zgłoszenie powinno precyzyjnie wskazywać oryginał, kopię, przysługujące prawa oraz brak zgody. Art. 16 Aktu o usługach cyfrowych przewiduje mechanizmy zgłaszania informacji uznawanych za nielegalne, ale dostawca nie jest sądem i nie musi rozstrzygać skomplikowanego sporu wyłącznie na podstawie ogólnego oskarżenia.

W zgłoszeniu podaj dokładne adresy, reprezentatywny materiał porównawczy, opis praw i dane kontaktowe. Zachowaj numer sprawy oraz odpowiedź. Formularz Google dotyczący kwestii prawnych jest dostępny w Centrum pomocy prawnej Google, natomiast tekst DSA można sprawdzić w bazie EUR-Lex.

Kiedy bezprawne użycie zdjęcia może mieć charakter karny

Droga karna nie powinna być automatycznie wykorzystywana w każdym sporze o licencję. Jeżeli jednak ktoś przypisuje sobie autorstwo fotografii albo wprowadza odbiorców w błąd co do jej autora, zastosowanie może mieć art. 115 prawa autorskiego. Podstawowy czyn jest zagrożony grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do trzech lat.

Art. 116 prawa autorskiego dotyczy rozpowszechniania cudzego utworu bez uprawnienia albo wbrew warunkom uprawnienia. Typ podstawowy jest zagrożony grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do dwóch lat. Przy działaniu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej kara może wynieść do trzech lat, a przy uczynieniu z naruszeń stałego źródła dochodu albo organizowaniu takiej działalności od sześciu miesięcy do pięciu lat.

Przed zawiadomieniem trzeba ustalić, czy fotografia jest utworem, komu przysługują prawa i czy korzystanie nie wynikało z umowy. Konflikt dotyczący zakresu niejasnej licencji nie powinien być automatycznie przedstawiany jako oczywiste przestępstwo.

Co może wydarzyć się po wysłaniu wezwania

Dobrze przygotowane pismo nie gwarantuje, że adresat natychmiast zapłaci. Zmienia jednak charakter rozmowy. Naruszający otrzymuje konkretną fotografię, dowody wykorzystania, podstawę praw i precyzyjne żądania. Może usunąć materiał, zakwestionować autorstwo, przedstawić licencję, zaproponować rozliczenie albo całkowicie zignorować pismo. Każdą odpowiedź trzeba oceniać w odniesieniu do dokumentów, a nie jedynie jej stanowczego tonu. Usunięcie fotografii kończy bieżące korzystanie, ale nie rozlicza automatycznie wcześniejszego okresu. Z kolei brak odpowiedzi nie oznacza formalnego przyznania wszystkich twierdzeń. Po upływie terminu ponownie sprawdź wszystkie miejsca publikacji i zabezpiecz ich aktualny stan.

Co powinna regulować ugoda

Jeżeli strony dochodzą do porozumienia, dokument powinien określać:

• fotografie i miejsca objęte porozumieniem,
• kwotę i termin zapłaty,
• rozliczenie dotychczasowego korzystania,
• usunięcie materiału albo zakres dalszej licencji,
• pola eksploatacji, czas i terytorium przyszłego użycia,
• sposób oznaczenia autora,
• dozwolone modyfikacje,
• możliwość przekazywania pliku innym osobom,
• konsekwencje niewykonania ugody,
• dokładny zakres zrzeczenia się roszczeń.

Porównanie dostępnych dróg znajdziesz w artykule wezwanie do zaprzestania a ugoda oraz w poradniku wezwanie a pozew sądowy.