Groźby w komentarzach i cyberstalking: jak skutecznie się bronić

Hejt, pomówienie, groźba czy cyberstalking

W języku potocznym większość agresywnych zachowań internetowych określa się jako „hejt”. Z prawnego punktu widzenia takie słowo niewiele jednak wyjaśnia. Jeden komentarz może zawierać wulgarną zniewagę, nieprawdziwe pomówienie, groźbę popełnienia przestępstwa i informację wskazującą, że autor obserwuje miejsce pobytu pokrzywdzonego. Jednocześnie dziesiątki wiadomości mogą nie zawierać żadnej jawnej groźby, ale przez swoją częstotliwość, obchodzenie blokad i ingerencję w prywatność tworzyć uporczywe nękanie. Dlatego nie należy kwalifikować całej sprawy na podstawie jednego najbardziej obraźliwego zdania. Trzeba odtworzyć cały wzorzec, rozdzielić poszczególne zachowania i ustalić, które z nich wymagają pilnej interwencji.

Jedno działanie może wypełniać znamiona kilku naruszeń albo nie odpowiadać żadnej nazwie używanej przez pokrzywdzonego. Nie musisz samodzielnie podawać w zawiadomieniu ostatecznej kwalifikacji prawnej. Powinieneś natomiast przedstawić chronologię, dokładne wypowiedzi, zachowania po blokadzie oraz skutki, które działania wywołały.

Kiedy działania w sieci stają się stalkingiem

„Cyberstalking” nie jest nazwą odrębnego przestępstwa w Kodeksie karnym. Jest potocznym określeniem stalkingu prowadzonego za pomocą portali społecznościowych, komunikatorów, poczty elektronicznej, telefonu i innych narzędzi cyfrowych. Podstawą odpowiedzialności jest przede wszystkim art. 190a § 1 Kodeksu karnego.

Przepis obejmuje uporczywe nękanie innej osoby albo osoby dla niej najbliższej, które wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność. Nie trzeba wykazać wszystkich wymienionych skutków jednocześnie. Sprawa może dotyczyć przede wszystkim udręczenia wywołanego tysiącami wiadomości, istotnej ingerencji w prywatność przez ciągłe śledzenie aktywności albo poczucia zagrożenia powstałego po publikacji adresu domu.

Nie ma ustawowej liczby wiadomości, komentarzy ani kont, po której zachowanie automatycznie staje się stalkingiem. Uporczywość ocenia się na podstawie całego przebiegu. Znaczenie mają czas trwania, częstotliwość, stopień natarczywości, jednoznaczny sprzeciw pokrzywdzonego i świadome obchodzenie blokad. Istotne jest również to, czy sprawca przenosi aktywność pomiędzy platformami, kontaktuje się z rodziną, oznacza pokrzywdzonego pod cudzymi postami albo wykorzystuje informacje znane wyłącznie z obserwowania jego codziennego życia. Kilka zachowań, które oddzielnie wyglądają na niegroźne, może po połączeniu tworzyć spójny schemat kontroli i prześladowania.

Co przemawia za uporczywością

• zakładanie nowych kont po zablokowaniu poprzednich,
• codzienne lub nocne wiadomości wysyłane przez dłuższy okres,
• przenoszenie kontaktu z jednej platformy na kolejne,
• pisanie do rodziny, partnera, pracodawcy lub klientów,
• publikowanie informacji o aktualnym miejscu pobytu,
• śledzenie aktywności i natychmiastowe komentowanie nowych wpisów,
• tworzenie grup albo profili poświęconych pokrzywdzonemu,
• powtarzanie kontaktu pomimo formalnego wezwania,
• łączenie aktywności internetowej z pojawianiem się w świecie rzeczywistym.

Jeden agresywny komentarz zwykle nie tworzy jeszcze uporczywego nękania. Może jednak stanowić groźbę, pomówienie albo zniewagę. Z kolei seria pozornie neutralnych wiadomości może stać się stalkingiem, jeżeli sprawca nieustannie kontroluje aktywność, wymusza reakcję i nie respektuje żadnej granicy.

Pełny plan działania znajduje się w przewodniku stalking, jak się bronić oraz na stronie tematycznej stalking i nękanie.

Kiedy komentarz lub wiadomość jest groźbą karalną

Art. 190 § 1 Kodeksu karnego obejmuje grożenie innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę albo na szkodę osoby dla niej najbliższej, jeżeli groźba wzbudza uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona. Ustawowe zagrożenie wynosi do 3 lat pozbawienia wolności.

Groźba nie musi zostać sformułowana prawniczo ani zawierać dokładnej daty ataku. Może wynikać ze słów, grafiki, filmu, zdjęcia broni, oznaczenia lokalizacji albo całego kontekstu. Zdanie „wiem, gdzie odbierasz dzieci” może samo w sobie nie zapowiadać konkretnego przestępstwa, ale jego znaczenie zmienia się, gdy poprzedzają je groźby pobicia, publikacja zdjęcia szkoły i informacja, że sprawca właśnie jedzie na miejsce.

Z drugiej strony nie każda agresywna zapowiedź jest groźbą karalną. Sformułowanie „jeszcze tego pożałujesz” może oznaczać zapowiedź skargi, pozwu, krytycznego artykułu albo innego legalnego działania. Organy powinny analizować relację stron, wcześniejszą przemoc, dostęp sprawcy do pokrzywdzonego, znajomość adresu, sposób działania po sprzeciwie oraz realne możliwości wykonania zapowiedzi. Uzasadniona obawa nie oznacza pewności, że atak nastąpi. Nie może być jednak całkowicie oderwana od okoliczności.

Groźba z art. 190 § 1 KK jest zasadniczo ścigana na wniosek pokrzywdzonego. Aktualne przepisy postępowania karnego przewidują jednak wyjątek. Postępowanie może zostać wszczęte i prowadzone mimo niezłożenia wniosku, jeżeli istnieje duże prawdopodobieństwo, że pokrzywdzony nie składa go ze strachu przed odwetem albo przemawia za tym interes społeczny. Nie zmienia to praktycznej zasady, że przy składaniu zawiadomienia warto jednoznacznie napisać, iż wnosisz o ściganie sprawcy.

Podszywanie się i fałszywe konta

Art. 190a § 2 Kodeksu karnego dotyczy podszywania się pod inną osobę przez wykorzystanie jej wizerunku, innych danych osobowych albo danych, za pomocą których jest publicznie identyfikowana, jeżeli zachowanie wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą.

Samo anonimowe konto komentujące Twoje wpisy nie jest jeszcze podszywaniem się. Sprawca musi stworzyć wrażenie, że działa jako Ty, na przykład używać Twojego imienia, nazwiska, zdjęcia i informacji zawodowych, a następnie publikować wypowiedzi, kontaktować się ze znajomymi, zamawiać towary albo prowadzić rozmowy przypisywane Tobie. Szkodą osobistą może być między innymi naruszenie reputacji, relacji rodzinnych, prywatności lub poczucia bezpieczeństwa. Szkoda majątkowa może powstać na przykład przez utratę klientów, zaciągnięcie zobowiązań albo wyłudzenie świadczeń.

Jeżeli konto wykorzystuje Twoje zdjęcie, ale wyraźnie przedstawia się jako profil satyryczny albo krytyczny, nie musi automatycznie dochodzić do podszywania się. Trzeba ocenić, czy przeciętny odbiorca może uznać profil za autentyczny, jakie dane zostały wykorzystane i co sprawca robi pod przybraną tożsamością.

Szczegółowy plan usuwania profilu znajduje się w poradniku ktoś podszywa się pode mnie w Internecie.

Pomówienie i zniewaga jako odrębne naruszenia

Wulgarny komentarz może stanowić zniewagę, a fałszywy zarzut dotyczący popełnienia przestępstwa, nieuczciwości albo braku kwalifikacji może być pomówieniem. Nie oznacza to jeszcze, że doszło do stalkingu lub groźby karalnej. Jedna publikacja może jednak równocześnie naruszać dobre imię i stanowić element dłuższego nękania.

Jeżeli głównym problemem są fałszywe informacje rozpowszechniane wśród klientów, współpracowników albo znajomych, skoncentruj się na treści zarzutów, kręgu odbiorców i dowodach ich nieprawdziwości. W takim przypadku lepszym punktem wyjścia będzie poradnik o pomówieniach w Internecie. Jeżeli najważniejsze są powtarzające się wiadomości, obchodzenie blokad i ingerencja w prywatność, zasadniczy ciężar sprawy będzie dotyczył nękania.

Jak zabezpieczyć komentarze, wiadomości i profile

Materiał internetowy jest nietrwały. Komentarz może zostać usunięty po kilku sekundach, relacja zniknie po upływie doby, a konto zmieni nazwę, zdjęcie i identyfikator. Dlatego nie zaczynaj od samego zgłoszenia treści moderatorowi. Najpierw zachowaj jej pełny kontekst i możliwość powiązania z konkretnym profilem. Pojedynczy przycięty screenshot zawierający tylko groźne zdanie może nie pokazywać autora, platformy, daty ani wcześniejszej rozmowy. Z kolei zapis całej korespondencji pozwala ocenić narastanie konfliktu, moment postawienia granicy i reakcję sprawcy na blokadę. Przy działaniach prowadzonych na kilku platformach utwórz jedną wspólną chronologię. Organ prowadzący postępowanie powinien zobaczyć jeden schemat, a nie kilkaset nieopisanych plików.

Pakiet 1: pełna treść i kontekst

• pełne zrzuty ekranu z nazwą profilu, zdjęciem, datą i godziną,
• post, film albo rozmowę, do których odnosi się komentarz,
• wcześniejsze i późniejsze wiadomości pokazujące kontekst,
• nagranie ekranu podczas otwierania profilu i przechodzenia do treści,
• eksport rozmowy, jeżeli platforma udostępnia taką funkcję,
• oryginalne załączniki, wiadomości głosowe, zdjęcia i filmy.

Pakiet 2: identyfikacja konta

• bezpośredni link do profilu, komentarza i wiadomości,
• publiczny identyfikator lub nazwę użytkownika,
• datę utworzenia konta, jeżeli jest widoczna,
• inne publiczne wpisy i profile powiązane z kontem,
• zmiany nazwy, zdjęcia i opisu profilu,
• wiadomości e-mail z powiadomieniami platformy.

Pakiet 3: powiązanie wielu kont

Nie wystarczy napisać, że wszystkie profile „na pewno należą do tej samej osoby”. Wskaż konkretne podobieństwa:

• identyczne błędy językowe i charakterystyczne zwroty,
• ten sam awatar albo jego zmodyfikowane wersje,
• publikowanie kolejnych wiadomości bezpośrednio po blokadzie,
• odwoływanie się do informacji znanych ograniczonemu kręgowi osób,
• podobne godziny aktywności,
• wspólne numery, adresy e-mail albo linki,
• przyznanie przez autora, że utworzył nowe konto.

Pakiet 4: wpływ na Twoje życie

Zapisuj skutki na bieżąco. Mogą obejmować konieczność wyłączenia telefonu, zmianę numeru, rezygnację z publikowania, ograniczenie wyjść, zmianę trasy do pracy, problemy ze snem, kontakt sprawcy z pracodawcą albo objawy zdrowotne. Jeżeli korzystasz z leczenia lub pomocy psychologicznej, zachowaj dokumentację, recepty, zwolnienia i rachunki. Nie twórz dokumentacji wyłącznie na potrzeby przyszłego roszczenia. Powinna przedstawiać rzeczywiste skutki i przebieg pomocy.

Nie próbuj włamywać się na konto, pozyskiwać hasła, infekować urządzenia ani zakładać fałszywego profilu w celu wyciągnięcia danych. Takie działania mogą narazić Cię na własną odpowiedzialność i podważyć wiarygodność zgromadzonego materiału.

Szczegółowe zasady znajdują się w poradniku jak udokumentować naruszenie.

Jak ograniczyć ryzyko dalszego ataku

Zabezpieczenie dowodów nie oznacza, że masz pozostawać dostępny dla sprawcy. Po utrwaleniu materiału zablokuj konta i ogranicz możliwość kontaktu. Nie musisz czytać każdej kolejnej wiadomości osobiście. Przy dużej liczbie treści techniczne zabezpieczanie może przejąć zaufana osoba, która zachowa pliki bez odpowiadania sprawcy.

Sprawdź także bezpieczeństwo swoich kont i informacji publikowanych w sieci:

• zmień hasła, szczególnie jeżeli były używane w kilku usługach,
• włącz uwierzytelnianie dwuskładnikowe,
• sprawdź aktywne sesje i wyloguj nieznane urządzenia,
• usuń publiczne informacje o adresie, numerze telefonu i planie dnia,
• wyłącz automatyczne oznaczanie lokalizacji,
• ogranicz widoczność listy znajomych i członków rodziny,
• poproś bliskich, aby nie przekazywali informacji o miejscu pobytu,
• uprzedź pracodawcę lub recepcję, jeżeli sprawca próbuje kontaktu służbowego,
• zachowaj kopie danych na nośniku lub koncie niedostępnym dla sprawcy.

Jeżeli sprawca zna miejsce zamieszkania, wcześniej stosował przemoc albo pojawia się w pobliżu domu, sama zmiana ustawień prywatności nie wystarczy. Opracuj prosty plan: kogo powiadamiasz, gdzie możesz bezpiecznie pojechać, kto odbiera dzieci i jakie informacje powinny otrzymać osoby w miejscu pracy.

Kiedy wysłać wezwanie, a kiedy od razu zgłosić sprawę

Wezwanie może być skuteczne, gdy sprawca jest znany, kontakt nie zwiększa zagrożenia, a zachowanie nie wymaga pilnej interwencji. Dokumentuje jednoznaczny sprzeciw, zakazuje obchodzenia blokad i pozwala wskazać konkretny zakres niedopuszczalnych działań. Może również zatrzymać osobę, która traktowała dotychczasową ciszę jako przyzwolenie.

Pisma nie należy jednak traktować jako obowiązkowej próby polubownej przed zawiadomieniem o przestępstwie. Przy realnej groźbie, wcześniejszej przemocy, ujawnieniu adresu, dostępie sprawcy do broni, szantażu albo zapowiedzi przyjazdu poinformowanie go o planowanym zgłoszeniu może zwiększyć ryzyko. W takiej sprawie najpierw zabezpiecz materiał i skontaktuj się z organami.

Co powinno zawierać wezwanie do sprawcy

Wezwanie powinno opisywać konkretne działania, a nie ograniczać się do zdania „proszę przestać mnie hejtować”. Sprawca powinien otrzymać jasną informację, które konta i treści zostały zabezpieczone, jaki kontakt jest niedopuszczalny i czy pozostaje jakikolwiek dozwolony kanał komunikacji.

W piśmie uwzględnij:

1. dane nadawcy i adresata, jeżeli są znane,
2. nazwy kont, profile, numery i adresy wykorzystywane przez sprawcę,
3. okres trwania zachowania,
4. reprezentatywne komentarze, wiadomości i działania,
5. informację o wcześniejszym sprzeciwie i blokadach,
6. opis kontaktowania się z rodziną, pracodawcą lub klientami,
7. opis publikowania danych, lokalizacji albo fałszywych profili,
8. żądanie natychmiastowego zaprzestania kontaktu bezpośredniego,
9. zakaz korzystania z nowych kont i pośrednictwa innych osób,
10. żądanie usunięcia wskazanych publikacji i profili,
11. zakaz dalszego rozpowszechniania danych oraz gróźb,
12. dopuszczalny kanał kontaktu, jeżeli jest konieczny,
13. żądanie pisemnego potwierdzenia wykonania,
14. informację o dalszym dokumentowaniu i możliwym zawiadomieniu organów.

Nie wyznaczaj sprawcy czternastu dni na zakończenie nękania. Kontakt, publikowanie gróźb i obchodzenie blokad powinny ustać natychmiast. Osobny krótki termin można wskazać na usunięcie treści i przesłanie potwierdzenia.

Jak złożyć zawiadomienie i wniosek o ściganie

Zawiadomienie możesz złożyć pisemnie albo ustnie do protokołu. Nie musisz samodzielnie rozstrzygać, czy każdy komentarz stanowi stalking, groźbę, podszywanie się albo pomówienie. Opisz fakty, przedstaw chronologię i dołącz czytelny wykaz dowodów.

W zawiadomieniu wskaż:

• od kiedy trwa zachowanie,
• jakie konta, numery i adresy były wykorzystywane,
• kiedy i w jaki sposób wyraziłeś sprzeciw,
• jak sprawca obchodził blokady,
• pełną treść gróźb,
• informacje o znajomości adresu i miejsca pracy,
• kontaktowanie się z rodziną i osobami trzecimi,
• publikowanie danych oraz fałszywych profili,
• wpływ zachowania na poczucie bezpieczeństwa, prywatność i zdrowie,
• świadków oraz miejsca przechowywania pełnego materiału.

Nie znasz tożsamości autora

Brak nazwiska nie wyklucza zawiadomienia. Podaj wszystkie dostępne nazwy profili, linki, identyfikatory, adresy e-mail, numery telefonów i informacje pozwalające powiązać konta. Organy mogą podejmować czynności zmierzające do uzyskania danych od usługodawców w granicach procedury karnej.

Ustalenie sprawcy nie jest gwarantowane. Konto może zawierać fałszywe dane, korzystać z zagranicznych usług albo zostać usunięte, a część informacji technicznych jest przechowywana tylko przez określony czas. Z tego powodu nie warto czekać z zawiadomieniem do momentu zakończenia wielomiesięcznej wymiany wiadomości z platformą.

Zachowaj pełną kopię materiału

Do pisma możesz dołączyć reprezentatywne wydruki, tabelę chronologiczną i nośnik z plikami, ale identyczną kopię zachowaj u siebie. Ponumeruj dowody i odwołuj się do tych numerów w opisie. Kilkaset nieuporządkowanych screenshotów jest znacznie trudniejszych do analizy niż dziesięciostronicowa chronologia z odnośnikami do pełnego archiwum.

Aktualny tekst Kodeksu karnego znajduje się w bazie ELI, a aktualny Kodeks postępowania karnego w tekście ujednoliconym ELI.

Jak zgłosić treści i konta platformie

Zgłoszenie platformie możesz wykonać równolegle z zawiadomieniem. Wybierz kategorię odpowiadającą rzeczywistemu problemowi, na przykład groźby, nękanie, podszywanie się, ujawnianie danych, nawoływanie do przemocy albo naruszenie prywatności. Jeżeli system na to pozwala, zgłoś zarówno całe konto, jak i konkretne komentarze, filmy lub wiadomości.

Art. 16 Aktu o usługach cyfrowych, czyli DSA, przewiduje mechanizm zgłaszania informacji uznawanych za nielegalne. Zgłoszenie powinno pozwalać zidentyfikować treść oraz wyjaśniać, dlaczego jest bezprawna. Ogólne zdanie „ten użytkownik mnie stalkuje” może być niewystarczające dla moderatora, który nie zna wielotygodniowej historii.

W zgłoszeniu wskaż:

• bezpośredni link do treści i profilu,
• dokładną treść groźby albo naruszenia,
• kolejne konta utworzone po blokadzie,
• publikowane dane osobowe i lokalizacyjne,
• krótki opis wcześniejszych zdarzeń,
• informację o zawiadomieniu organów, jeżeli zostało złożone,
• dane kontaktowe wymagane przez formularz.

Zachowaj numer zgłoszenia, potwierdzenie i decyzję moderatora. Jeżeli platforma przewiduje odwołanie, uzupełnij je o informacje, których zabrakło w pierwszej próbie. Usunięcie konta nie zastępuje odpowiedzialności sprawcy i nie oznacza, że materiał dowodowy przestaje być potrzebny.

Tekst DSA można sprawdzić w bazie EUR-Lex.

Zakaz kontaktowania się i zbliżania

W zawiadomieniu możesz opisać potrzebę zastosowania środka zapobiegawczego. Art. 275 Kodeksu postępowania karnego pozwala połączyć dozór Policji między innymi z zakazem kontaktowania się z pokrzywdzonym, zakazem zbliżania się na wskazaną odległość oraz zakazem przebywania w określonych miejscach.

Zakaz nie jest wydawany automatycznie tylko dlatego, że pokrzywdzony o niego poprosi. Decyzję podejmuje sąd albo prokurator po ocenie przesłanek stosowania środka zapobiegawczego. Wniosek powinien więc wskazywać konkretne fakty:

• groźby ataku,
• znajomość miejsca zamieszkania,
• obchodzenie kolejnych blokad,
• próby ustalenia miejsca pobytu,
• pojawianie się pod domem albo pracą,
• wcześniejszą przemoc,
• kontaktowanie się z dziećmi, rodziną i pracodawcą,
• nasilenie zachowania po interwencji.

W samym wezwaniu prywatnym możesz zażądać zaprzestania kontaktu, ale takie pismo nie jest sądowym zakazem i samo w sobie nie podlega przymusowemu wykonaniu. Jego naruszenie może natomiast stać się ważnym elementem chronologii pokazującym świadome kontynuowanie zachowania.

Ochrona dóbr osobistych i roszczenia pieniężne

Nękanie internetowe może naruszać dobra osobiste, w szczególności wolność, prywatność, cześć, dobre imię, wizerunek, tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania i zdrowie. Na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego można żądać zaniechania działań oraz czynności potrzebnych do usunięcia ich skutków.

W zależności od sprawy żądanie może obejmować:

• zaprzestanie kontaktu i publikowania treści,
• usunięcie profili, komentarzy, filmów i danych,
• zakaz dalszego rozpowszechniania określonych informacji,
• złożenie sprostowania albo przeprosin,
• zadośćuczynienie za krzywdę,
• zapłatę odpowiedniej sumy na cel społeczny,
• naprawienie szkody majątkowej.

Art. 448 KC pozwala sądowi przyznać odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia za krzywdę albo zasądzić kwotę na wskazany cel społeczny. Wysokość roszczenia nie wynika z liczby komentarzy pomnożonej przez ustaloną stawkę. Znaczenie mają czas trwania, intensywność, zasięg publikacji, rodzaj naruszonych dóbr, skutki zdrowotne i zachowanie sprawcy po otrzymaniu sprzeciwu.

Odszkodowanie dotyczy szkody majątkowej. Może obejmować uzasadnione koszty terapii, zmiany numeru, zabezpieczenia mieszkania, przeprowadzki albo utracone dochody, jeżeli zostaną wykazane oraz pozostają w odpowiednim związku z działaniem sprawcy.

Aktualny tekst Kodeksu cywilnego dostępny jest w bazie ELI.

Co może wydarzyć się po wezwaniu lub zgłoszeniu

Wezwanie nie daje gwarancji, że sprawca zniknie z Internetu, a platforma natychmiast usunie wszystkie powiązane konta. Pismo tworzy jednak wyraźny punkt w chronologii. Pokazuje, że dalsze działania były podejmowane mimo jednoznacznego sprzeciwu. Sprawca może usunąć treści, zaprzeczyć autorstwu, przenieść aktywność na inne konto albo nasilić kontakt. Dlatego dokumentowanie nie kończy się w chwili wysłania pisma.

Nie odpowiadaj na każdą prowokację. Kolejne wiadomości zachowuj i dopisuj do chronologii. Jeżeli działania nasilają się po zawiadomieniu, nie wysyłaj kolejnego identycznego ostrzeżenia. Przekaż nowy materiał organowi prowadzącemu i podkreśl zmianę poziomu zagrożenia.

Nie da się uczciwie przewidzieć czasu postępowania karnego. Wpływają na niego liczba platform, potrzeba uzyskania danych od zagranicznych usługodawców, liczba kont, dostępność zapisów technicznych i sposób działania sprawcy. Właśnie dlatego najważniejsze są szybkie zabezpieczenie materiału oraz uporządkowany opis sprawy.